Uit De As Herrezen – De Duistere Kant Van De Atoombom Op Hiroshima

Tarwe schiet omhoog, ondanks de wintervorst. Het wordt steeds opnieuw vertrapt, maar wortelt zich diep in de aarde zodat het hoog en recht kan groeien… net zolang tot het vrucht draagt. Wees als de bloeiende tarwe, hoe vaak die ook wordt vertrapt. ‘Zal ik doen papa. Ik zal de hoogste en langste halm worden die je ooit zag … ik zal leven, en leven en leven.’ Nee, geen relaas over een landbouwgemeenschap, maar één van de eerste zinnen en tevens de laatste zin in de autobiografische reeks Gen Barrevoets in: Hiroshima, een graphic novel/manga over het leven van Kejij Nakazawa – die op deze manier zijn eigen levensverhaal een plaats geeft in het verwerkingsproces en tevens de wereld de andere kant van de medaille wil laten zien. Het ware verhaal van de gevolgen van een atoombom op je stad.

Kejij was zes jaar oud toen de atoombom op Hiroshima viel. Ongeveer 600 meter van zijn woonplaats om kwart over acht in de ochtend. Doordat hij op dat moment op school was werd hij gered van de enorme verwoestende kracht die de bom met zich meebracht. De betonnen schoolmuur zorgde ervoor dat hij niet levend verbrande (de hitte liep op tot 5000 graden Celsius). Misschien was het beter als hij gestorven was, want nu leefde hij in de hel. Kejij’s moeder stond de was op te hangen op het balkon en was acht maanden zwanger. Ze werd door de explosie van het balkon geblazen, maar overleefde de eerste explosie wonder boven wonder. Het huis werd met de grond gelijk gemaakt, waardoor het eerder genoemde balkon en dak, inclusief etages op Kejij’s vader, zusje Eiko en broertje Susumu vielen. Ze werden onder het puin bedolven.

Gen Barrevoets (Deel 1) - ©Xtra Uitgeverij

Gen Barrevoets (Deel 1) – ©Xtra Uitgeverij

Een balk die uit het plafond kwam zorgde ervoor dat het zusje van Keiji op slag dood was, terwijl zijn vader en broertje vast kwamen te zitten en moesten vechten voor hun leven. Keiji probeerde samen met zijn moeder hun vader en broertje onder de balk vandaan te halen, maar het was vechten tegen de bierkaai. De vuurzee die de atoombom had meegebracht likte aan hun voeten, waarop Susumu schreeuwde dat hij in brand stond en zijn vader steeds maar weer opnieuw om hulp bleef roepen. Keiji’s moeder wilde niets liever dan bij haar man blijven en samen met hem sterven, als geliefden. De buurman van Kejij vond hun beiden en sleepte ze weg, net voor ze ook verzwolgen zou worden door de vlammenzee. Een paar dagen later zou ze door de shock weeën krijgen en langs de kant van de weg bevallen, ze noemde haar baby Tomoko, die vier maanden later al zou overlijden door ondervoeding of de stralingsziekte.

De moeder van Keiji zou in 1966 overlijden na een ziekbed van zeven jaar in een ziekenhuis voor slachtoffers van de atoombom. Toen Keiji haar botten op wilde halen na de crematie was er niets over. De radioactieve stoffen in haar lichaam hadden alles weggevreten. De bom had letterlijk alles afgenomen en Keiji zinde op wraak. Hij begon strips te tekenen over de atoombom – beginnend met de serie ‘Zwart’, wat al snel opgepakt werd door een aantal grotere mangamagazines. In 1972 werd hij door een uitgever op het spoor gezet van de manga waar ik over schrijf – Hadashi no Gen – of Gen Barrevoets in het Nederlands. Gen kan worden vertaald als wortel of element (atoomelement) en loopt blootvoets op de puinhopen van Hiroshima, terwijl hij zijn stem verheft tegen oorlog en atoomwapens. Gen is een alter-ego van Kejij en zijn verhaal is het verhaal van Gen. Een tarwekorrel die steeds dieper in de aarde nestelt en vanuit daar fier en kaarsrecht omhoog zal groeien tot het op een dag zal ontkiemen.

Gen Barrevoets – Het Begin

Het verhaal van Gen begint in april van het jaar 1945. De oorlog gaat zijn laatste maanden in en de Japanners worden steeds meer betrokken in de eindeloze strijd tegen de geallieerde legers. Door de oprukkende troepenmacht moeten de burgers grotere gebieden evacueren, waarbij de kinderen en vrouwen naar het platteland worden gestuurd. Van iedere jongen of man ouder dan een bepaalde leeftijd wordt verwacht dat ze strijden voor de keizer. Gen’s vader is één van deze ‘reservisten’ die worden opgeleid door veteranen uit de Japans-Russische oorlog. Ze leren de vijand neersteken met een geslepen bamboestengel. Gen’s vader is echter een pacifist en tevens rationalist die zichzelf ziet als een buurtleider in het verzet tegen de oorlog. Zijn mening is er één die niet door iedereen gedeeld wordt, aangezien het tijdens de oorlog gezien werd als misdaad om tegenspraak te bieden tegen het beleid van de keizer.

Gen's vader in één van zijn vele overdenkingen over de oorlog - ©Hiroshima Keiji Nakazawa

Gen’s vader in één van zijn vele overdenkingen over de oorlog – © Hiroshima Keiji Nakazawa

Tegenover het beeld van een opstandige vader schept het verhaal de nationalistische Japanners die niets liever zien dat dan hun zoons zich de dood in jagen door zich op te geven als piloot in het leger. Tot grote woede van Gen’s vader besluit ook Koji, de broer van Gen, zich aan te sluiten bij deze gevaarlijke tak van het leger. De Japanse luchtmacht bestond namelijk in de laatste fase van de oorlog uit voornamelijk kamikazepiloten. Jonge rekruten werden gehersenspoeld door veteranen en officieren met woorden als ‘Dit is het mooiste wat je voor je land kan doen’, waarna ze na een week training de dood in werden gejaagd. Deserterende soldaten werden bij terugkomst alsnog neergeschoten met een nekschot, want vluchten was een oorlogsmisdaad. De sfeer werd er niet beter op in Japan, waardoor het leger ervoor koos het zelfmoordregiment uit te breiden naar studenten die zichzelf voor tanks moesten werpen met explosieven om hun middel. De gemiddelde Japanner merkte echter weinig van deze ontwikkelingen, aangezien het uit de kranten gehouden werd door de overvloed aan propaganda.

Misschien was het hierdoor dat de atoombom zoveel schade aanrichtte? De gewone Japanner was, of wilde, zich niet bewust zijn van het gevaar dat de oorlog met zich meebracht. Zolang iedereen maar zijn salaris bleef ontvangen en kon overleven was men tevreden. Toch gebeurde er op de ochtend van 6 augustus iets dat de wereld veranderde. De atoombom vernietigde Hiroshima, gevolgd door Nagasaki op 9 augustus (een stad die enkel uitgekozen werd vanwege de slechte weersomstandigheden). De mensen die niet meteen overleden door de impact van de bom sleepten zich door de straten, schreeuwend om water, terwijl het vel ze van hun lijf afgleed. Derdegraadsbrandwonden en stralingsziektes was het cadeau dat Japan meekreeg van de Amerikaanse generaal MacArthur. De explosie zorgde niet alleen voor slachtoffers, maar bracht een gigantische golf van vernietiging met zich mee.

Verschillende mensen kwamen vast te zitten onder de puinhopen van de gebouwen, terwijl de vlammenzee om zich heen sloeg. Families moesten keuzes maken – sterven bij hun geliefden of proberen om te ontsnappen en iets maken van de kans die hen gegeven werd (niet wetende of ze ziek waren door de stralingsziekte). Gen verliest door de bom zijn vader, broertje en zusje. Alle drie worden ze verzwolgen in het vuur, terwijl ze half bedolven liggen onder de brokstukken van het huis. Gen en zijn moeder vluchten weg uit de puinhopen van Hiroshima – waarmee de oorlog voor de meeste Europeanen  ook eindigt. Japan tekent een onvoorwaardelijke vrede en de sfeer wordt er niet beter op – deze periode staat bekend als Japan onder MacArthur.ijoca8-2bcthumbnail

Japan onder MacArthur

Terwijl de conservatieve elite zich schaamde voor de nederlaag die Japan had geleden onder de goddelijke keizer raakte Japan steeds verder in een staat van verval. De bevolking was uitgemoord op zowel het slagveld, als door de aanvalstactieken van de Amerikanen. De mensen die dachten dat het niet erger kon kwamen dan ook bedrogen uit. De stralingsziekte maakte de genocidale golf die door Japan was geslagen alleen maar erger. Door het radioactieve verval bleef er weinig over van de botten, waardoor de nabestaanden ook nog niet de kans hadden om hun doden te begraven of te eren in een, voor Japan zo gebruikelijk, tempel/altaar. Amerika had hen letterlijk alles afgenomen, was de algemene opinie.

De afschildering van dit kwaad was MacArthur, generaal en tevens het hoofd van het Amerikaanse-Japanse protectoraat. In Europa en Amerika werd hij gezien als held, maar veel mensen vergeten dat hij de man was die eiste om de atoombommen in te zetten op Japan (en het tevens niet genoeg vond om het te houden op één). De Japanners waren hopeloos in hun zoektocht naar een oplossing voor hun zieke familieleden en stopten letterlijk elke cent die ze hadden in de Japanse doctoren die vaak samenwerkten met de Amerikanen. De Amerikanen hadden hierdoor een ongelimiteerde aanvoer van ‘slachtoffers’ van hun eigen chemische- en atoomwapens, waardoor ze zorgvuldig konden documenteren welke gevolgen deze wapens eigenlijk hadden. Hun familieleden zagen de lichamen van hun dierbaren dan meestal ook niet terug als ze eenmaal achtergelaten waren in een Amerikaans-Japans ziekenhuis.  Ze kregen simpelweg te horen dat er niets van het lichaam over was na de crematie. Waarom ze niet bij de crematie mochten zijn werd beantwoord met een norse brom van een, met een wapen dreigende, Amerikaanse soldaat. Waar de rest van de wereld begon aan de wederopbouw, verloor Japan zichzelf in een diepe depressie.

Generaal Douglas MacArthur - De man van de Atoombom (Die hij overigens ook op Korea wilde gooien).

Generaal Douglas MacArthur – De man van de Atoombom (Die hij overigens ook op Korea wilde gooien).

Door de zware voedseltekorten floreerde de zwarte markt. Mensen bedelden en deden letterlijk alles om aan een beetje eten te komen. Rijst werd bijna evenveel waard als het goud in de vullingen van de tanden en was enkel nog te krijgen via officieuze kanalen (of via de Amerikanen). Met de zwarte markt kwam ook de Yakuza sterker dan ooit te voren terug in de Japanse onderwereld. Bescherming werd afgedwongen door gewapende benden die allen gelieerd waren aan een tak van de Yakuza. Wat begon met simpele controle van de voedselrantsoenen eindige al snel in halve clanoorlogen. Ook de wereld van Gen raakt betrokken in deze duistere kant van Japan. School zit er niet in, aangezien elk uur dat de kinderen op school zitten er niet gewerkt kan worden voor eten en ze dus om zullen komen van de honger. Een snelle manier om aan geld te komen is zich aansluiten bij één van de vele criminele bendes van de stad die maar al te graag kinderen van nog geen tien jaar oud inzetten bij hun activiteiten.

Kinderen als uitkijk, gewapend met een pistool worden als snel vervangen door kinderen afgeplakt met explosieven die zo complete rivaliserende cellen moeten opblazen. De Yakuza struint weeshuizen af omdat ze weten dat deze overvol zitten en niemand de kinderen zal missen. Kinderen die normaliter van hun jeugd moeten kunnen genieten vallen in een wereld van volwassenheid en criminaliteit. Wie niet wil werken als poepschepper of boer krijgt de keuze te werken voor de criminelen van Japan. Maar welke keuze hebben ze, behalve verhongeren?

Een van de weinige foto's van een voltallige Yakuza-clan (©The Guardian)

Een van de weinige foto’s van een voltallige Yakuza-clan (©The Guardian)

De Nasleep van Amerika

Amerika drukte een naoorlogse stempel op Japan. In Europa kenden de steden voornamelijk vervolgingen van Nazi’s en vrouwen die omgingen met Nazi’s (deze werden immers kaalgeschoren en gebrandmerkt door de straten gejaagd). In Japan was het precies omgekeerd. De gemiddelde Japanner was bang voor Amerikanen, zag ze als moordenaars, verkrachters en onderdrukkers (iets wat Japan zelf in een vorm ook was geweest in China). Kinderen die eerst naar de Amerikanen renden voor snoep, gooiden nu stenen of bakstenen naar de ‘onderdrukkers’. Vrijheid van meningsuiting was er niet meer, alles verliep via de door Amerika gecontroleerde kanalen – wat de groei van de onderwereld, zwarte markt en misschien de houding van het Japan heden ten dage alleen maar logischer maakt? Eenmaal losgerukt uit de klauwen van de Amerikaanse onderdrukking (1949), kon Japan zich langzaam maar zeker op een hoopvolle toekomst richten. Deze toekomst werd in 1952 bekrachtigd met het Vredesverdrag van San Francisco (1952), waarmee de Amerikaanse occupatie officieel ten einde was. Het land organiseerde feestdagen om de doden te eren, creëerde nieuwe sportteams om saamhorigheid te vormen. Kinderen mogen weer kinderen zijn, ook al is er een complete generatie weggevaagd in grote delen van het land. Misschien is het juist daarom dat het verhaal van Gen zo tekenend is voor de natie waarin Japan langzaam maar zeker veranderde. De overlevenden van de atoombom zijn immers net graanhalmen die vertrapt worden door de grote boze schoen ‘Amerika’. Deze wordt immers vereerd in de rest van de wereld, terwijl het gebied onder haar schoen vergeten en verwaarloosd wordt.  Niet dat de graanhalm zelf onschuldig is, maar hij ziet wel in dat er een andere manier is, en dat is die van de veerkracht.

Barrevoets

Wilde ik in dit artikel Gen Barrevoets recenseren? Nee, want dan zou ik teveel weggeven van het verhaal. Wilde ik de naoorlogse geschiedenis van Japan schetsen? Deels, maar dan zou ik de manga te weinig credit geven voor hoe het zich uiteenzet. Wat ik wilde bereiken was de gedachtegang over het beeld van Amerika en Japan wat wij als mens opgelegd krijgen op school eens prikkelen. Want is Amerika wel de held die het proclameert te zijn? Zij pleegden immers genocide op Japan met een atoombom. Japan was zelf niet veel beter voor Korea en China, maar toch zien wij hen in een ander licht dan onze Amerikaanse ‘moordenaars’.  Gen Barrevoets in Hiroshima is een uitgave van Uitgeverij Xtra en is geschreven door Keiji Nakazawa. Een absolute aanrader voor iedereen die eens in wil gaan tegen de gestandaardiseerde geschiedenisbeelden van de naoorlogse geschiedenis van Japan.

©Xtra Uitgeverij

©Xtra Uitgeverij

– Nick de Reiger, 21-09-2015.

Verder lezen:

  • Gen Barrevoets in: Hiroshima (Uitgeverij Xtra) – 10-delige reeks – Keiji Nakazawa
  • Bodies of Memory: Narratives of War in Postwar Japanese Culture, 1945-1970 – Yoshikuni Igarashi
  • Japan’s Contested War Memories – Philip Seaton

Verder kijken:

  • Gen Barefoot (Tweedelige film): Trailer
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s