Van Prehistorisch Druivengist tot Europese Wijnteelt – Geschiedenis van Le Vin

Het was tijdens de excursie van Istanbul dat er tijdens een goede lunch er een gesprek ontstond over wijn. Wat wij in Nederland als een normaal supermarkt- of slijterijproduct zien was in Istanbul redelijk onvindbaar. Een goede fles wijn, daar hoorde je de glazen bij te krijgen als je hem kocht, waren de historische woorden van Nico. We moesten ons daarom vooral niet wagen aan de wijn die je hier in de supermarkt vond, ergens achteraf, in iets wat een supermarkt voor moest stellen. Zelf ben ik geen wijnliefhebber, maar ik geloofde hem op zijn woord. Toen mij werd gevraagd een stuk te schrijven over het interessegebied van Nico (Oud-Docent Windesheim) was zijn voorliefde voor een goede wijn één van de eerste zaken die mij te binnen schoot, dus waarom dan niet als afscheid een korte geschiedenis van deze drank?

Prehistorische Wijn:

Onderzoek heeft uitgewezen dat zelfs de eerste aapmensen al een prehistorische vorm van wijn kenden. Was er dan eerder wijn dan het wiel zou de gemiddelde eersteklasser vragen? Dan kende men dus een prehistorische BOB. Voordeel is echter dan men toen altijd al de benewagen nam en het woord alcoholslot nog niet bestond. Hoe de wijn ooit is uitgevonden door onze voorouders weten we niet zeker, maar de meest voor de hand liggende verklaring is dat men voedselvoorraden aanlegde voor de strenge winters. Waar ze echter geen rekening mee hadden gehouden was dat de druiven begonnen te gisten en veranderde in wat wij tegenwoordig ‘wijn’ noemen. Daar gaat je voedselvoorraad.. De eerste serieuze wijnteelt begon dan ook stukken later, waarbij Georgië claimt dat zij het eerste waren, wat echter nooit is bewezen. In het huidige Mesopotamië kende men een zeer rijke flora, waaronder een wilde kruipplant. Deze plant droeg een speciaal soort vruchten, want zodra deze vruchten begonnen met gisten kon men er en drank van brouwen waardoor de drinker in een roes terecht kwam (in die tijd net zo verwonderlijk als natuurverschijnselen). Langzaam maar zeker werd de plant beter te verbouwen en verspreidde een nieuwe beroep en plant zich over de bekende wereld. Kleine wijnvelden schoten als ranken uit de grond in Klein Azië, Griekenland en langs de kusten van zowel de Zwarte als Middellandse Zee (net als de koffieplant, maar dat is een ander verhaal).

Griekse Wijngoden:

Dionysus/Bacchus – God van de Wijn

Dat de drank een blijvertje was bleek als snel uit de Griekse Mythologie. De god Dionysos (Romeins: Bacchus) staat immers bekend als de wijngod (vruchtgod), aangezien hij symbool staat voor de groei van de aardse vruchten. De bossen, de begroeide bergen, de meren omringd met riet en gras, in alles werd Dionysos gezien. Maar zijn bekendste vrucht was de wijn, vanwege het feit dat deze werd veranderd in wijn, het kostbare vocht, wat vaak werd vergeleken met drank der goden. De Grieken dronken alleen nooit pure wijn, maar vermengden het met een beetje warm zeewater (waar tevens de uitdrukking water bij de wijn vandaan komt). Men vond het namelijk barbaars om ongemengde wijn te drinken (vandaar de negatieve bijklank aan het spreekwoord). Als de wijn te zuur bevonden werd roerden ze er verschillende kruiden door, waaronder koriander, nootmuskaat, kaneel en honing. Er zijn zelfs voorbeelden bekend waarbij er kaas door de wijn geroerd wordt, waarbij de meeste zullen denken, waarom kaas? Er zijn nu nog steeds voorbeelden bekend van mensen die rondom Sinterklaas een stukje kaas dopen in kruidenwijn, als zegen voor Sint Nicolaas.

Gekruide wijn wordt nu nog steeds veel gedronken, want wie kent niet de (afschuwelijke) glühwein, die je al van kilometers afstand kunt ruiken en op elke Duitse kerstmarkt om de twee stands te koop is. Wijn werd niet alleen op feestjes gedronken, maar werd ook voorgeschreven door de Griekse artsen, aangezien men geloofde dat de wijn een geneeskrachtige drank was die vele ziektes kon verhelpen (waar het drinken op je gezondheid dan weer vandaan komt). Dat is trouwens niet het enige wat wij overgenomen hebben, aangezien de oude Grieken een nieuw schip lieten besprenkelen met wat wijn om het zo een behouden vaart te wensen. Wij doen dit nu met een dure fles Champagne, die net zo goed gewoon leeggedronken kan worden. In plaats daarvan kan men dan een flesje Spa gebruiken voor de inwijding, maar traditie is traditie.

Bijbelse Wijn & Romeinse Tradities:

Niet alleen de Griekse traditie kent een lange traditie van wijngebruik, aangezien de Bijbel ook doordrenkt is met verwijzingen naar de drank. Jezus’ bloed wordt immers belichaamd in de wijn die wordt gedronken tijdens de eucharistie. Maar ook, zoals staat geschreven in Johannes, veranderde Jezus water in wijn tijdens de bruiloft te Kana, of zoals Hans Teeuwens versie het verwoord: ‘Maar toen had Jezus dat water veranderd in rode wijn en toen was het de Rode Zee geworden. Die ging toen uit mekaar en de ene helft had de walvis opgezopen en de andere helft Johannes de Doper.’ Terugkerend naar de geschiedenis van de wijn zijn we aanbeland bij de Romeinen, aangezien het aan deze Italiaanse wereldveroveraars te danken is dat wij in Europa de wijn zo in de supermarkt kunnen kopen. Alle nu bekende en beroemde wijngebieden, van Bordeaux tot Roemenië en van Catalonië tot de Moezel hebben Romeinse ranken.

Romeins Eetfestijn – Mosselen in plaats van Muizen staan op het menu

Net als de Grieken waren de Romeinen niet echt dol op pure wijn en ze experimenteerden er lustig op los om de wijn op smaak te brengen. Opnieuw voegde men kruiden en honing toe aan de wijn, maar in sommige gevallen zelfs hars (wat de basis legde voor de Griekse Retsina, een witte wijn met een harsachtige smaak, waar nu nog steeds hars in wordt verwerkt). Ook al lukte het de Romeinen nog niet om de wijn lang te conserveren (zoals nu gebruikelijk is), ze konden er wel de meest spectaculaire gerechten mee bereiden, waarvan één van de bekendste de Romeinse Muizenschotel is: Het idee was dat de kok een paar levende muizen in een schaal met wijn liet zakken en liet ‘zwemmen’ tot ze doordrenkt waren met de wijn. Vaak overleefden de muizen dit proces niet, maar het leidde wel tot heerlijk in wijn gemarineerde muizen die hij vervolgens verwerkte in een stoofschotel. Een bekend gezegde uit die tijd was: In mari meri miri mori muri necesse est – In een zee van bewonderenswaardige wijn moet een muis wel sterven (tevens een Romeinse ezelsbruggetje om de klinkers te onthouden).

De Middeleeuwse Wijntraditie:

Paus Sixtus IV – Paus der Miswijn

Na de val van het Romeinse Rijk en de opkomst van de Christelijke gemeenschappen in Europa (beter bekend onder de naam ‘Middeleeuwen’) kwam de wijntraditie pas echt tot leven, waarbij het maken ervan een bijna heilige bezigheid werd. De miswijn was onmisbaar tijdens de Eucharistie en moest voldoen aan een aantal strenge eisen. Enkele van deze eisen zijn dat de wijn enkel en alleen gemaakt mag worden van druiven. Daarnaast mag de wijn niet bedorven zijn, hij moet ongeveer 14% alcohol bevatten en mag zowel wit als rood zijn (geldt nu nog steeds). Tegenwoordig wordt echter vaak gekozen voor witte wijn (gemaakt van rode druiven.., goedgekeurd door Paus Sixtus IV in 1478) aangezien rode wijn vlekken achterlaat op de gewaden die lastiger te verwijderen zijn (besloten op het concilie Trente in 1545-1563). Met het aantreden van Karel de Grote (of Charlemange) kwam de wijnbouw in Europa goed op gang. Keizer Karel was een groot wijnliefhebber en stimuleerde de bouw van kloosters en de daarbij horende wijnbouw in grote delen van Duitsland en Frankrijk. Eén van de beroemdste wijngaarden in Frankrijk is naar hem vernoemd en draagt de naam Corton-Charlemange, waar exclusieve witte wijn wordt geproduceerd.

De bloei van de steden en lichte opwarming van de aarde deden de wijnproductie exploderen, waarbij er alleen in Duitsland als drie keer zoveel wijngaard was aangeplant als nu (102.196 hectare in 2012, wat leidt tot 9,3 miljoen hectoliter wijn.. maal ~3). Het was dan ook niet zo vreemd dat de ondernemende Hollanders na de Middeleeuwen een aandeel wilden in deze rijke drankenhandel. Er kwam steeds meer vraag naar gerichte wijnsoorten, waarbij alleen in de stad Roermond al 43 wijnhandelaren actief waren (op een bevolking van nog geen 6000 in 1579). Wijn en bier werd in deze tijd dan ook gedronken als water, aangezien het water niet te drinken was. Het was zwaar vervuild en bevatte allerlei ziekteverwekkende bacteriën, wat natuurlijk alleen maar goed is voor de wijnhandel.

De Glasrevolutie en Grote Epidemie:

De gevolgen van Druifluis

Tot ver in de 18de eeuw werd de wijn vervoerd in houten tonnen, waardoor bewaarmogelijkheden zeer klein waren. Men moest een nieuwe manier bedenken om wijn te vervoeren en op te slaan, waarbij de glazen flessen een goede oplossing zou kunnen zijn. Het probleem was dat het blazen van flessen een zeer dure bezigheid was, waardoor het in het begin enkel weggelegd was voor zeer dure wijnen (Château Haut-Brion uit Bordeaux). De maat die men in één ademteug kon blazen was 75 centiliter, de huidige standaardmaat. Maar daar bleef het niet bij, aangezien er naast de zure wijnen nu ook zoete wijnen konden worden gebrouwen door een Duitse ontdekking. Door zogenaamde botrytis (edele rotting) werd de wijn zoeter, waarbij het afhangt van de rottingsduur hoe zoet de wijn wordt. In het plaatsje Champagne ontdekte men een manier om wijn met bruisende bubbeltjes te maken.. waardoor het assortiment steeds groter en rijker werd. De daarop volgende 19de eeuw bracht alleen een aantal grote tegenslagen.

Naast de zeer slechte eeuw voor arbeiders was het ook een slechte eeuw voor het geliefde godendrankje. Door de opkomst van de druifluis (insect dat de wortels aanvreet) dreigden complete historische wijngaarden te verdwijnen, waarbij de enige remedie het enten van de wijnstokken was met de Amerikaanse onderstokken, aangezien deze resistent waren tegen de druifluis (iets wat nu nog steeds gebeurd). Mocht dit nooit ontdekt zijn dronken we nu allemaal Château d’Apple en Vin du Boston. Was het dan alleen maar kommer en kwel in druivenland? Nee, er waren dankzij de Industriële Revolutie ook technische vooruitgangen voor de wijnteelt, aangezien men nu door het gebruik van de trein veel sneller afgelegen gebieden kon bereiken en daar ook speciale wijnen kon verbouwen. Men kon nu alle onderdelen van het proces beheersen en de eerste wijnkelders zagen aan het einde van de 19de, begin 20ste eeuw het licht. En dat was enkel het begin.. aangezien er nog een wereld aan mogelijkheden was buiten Europa.

De Nieuwe Wereld:

Mede dankzij het Imperialisme en de Globalisering hebben wij kennis mogen maken met de wijntradities van de andere continenten, aangezien de Spanjaarden in Midden- en Zuid-Amerika, de Nederlanders in Zuid-Afrika en de Engelsen in Noord-Amerika en Australië niet alleen huishielden bij de lokale bevolking op zoek naar vergane schatten of nieuwe leefgebieden, maar ook wijn verbouwden. In de jaren ’70 en ’80 van de vorige eeuw kwam er een nieuwe markt op in druivenland en werd Nederland overspoeld met fruitige, frisse wijnen uit de eerder genoemde gebieden, waardoor men nu zelfs bij de plaatselijke supermarkt een wijn uit Zuid-Afrika kan kopen, maar ook kan kiezen voor een frissen wijn van Nederlandse bodem. Ik denk niet dat onze Prehistorische AapBobbers dat voor ogen hadden toen zij besloten een handjevol druiven te begraven in een holletje in de grond. Wat begon als een vergisting door onze prehistorische voorouders eindigde als zeer geliefde drank door heel de geschiedenis. En ik kan mij dan ook geen passender onderwerp bedenken voor een afscheidsnummer over Nico Lettinck, want voor een goede historicus geldt net als voor een goede wijn, hoe ouder, hoe beter. Want een goede historicus moet immers levenservaring opdoen, waar een wijn smaak en karakter opbouwt naar verloop van jaren. Nico, het ga je goed!

Origineel verschenen in het  afscheidsnummer voor Nico Lettinck – Filippides, tijdschrift van de lerarenopleiding geschiedenis aan hogeschool Windesheim in maart 2014.

Meer lezen over Wijn:

  • Roderick Phillips – Een Kleine Geschiedenis Van Wijn
  • Hugh Johnson – Het Verhaal Van Wijn
  •  Mariëlle Beukers – Wijnkronieken
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

w

Verbinden met %s